Skip to content

NEKI ASPEKTI DEHUMANIZACIJE: Čudovišta su svuda oko nas

Kao vezivni element zajednice koja ima problem sa identifikacijom (neki savremeni teoretičari društva smatraju da se termini identitet i zajednica međusobno isključuju mada je zajednica u neprestanom traganju za svojim identitetom) uvijek se pojavljuje Drugi. Drugi je čudovište ili varvar ili fanatik, svakako neko ko konstantno prijeti nama i našem poretku stvari, dakle neko koga smo prethodno dehumanizovali, naški – raščovječili.

Pežorativna kulturološko-psihološka karakterizacija zasniva se uglavnom na fragmentarnosti, odnosno oduzimanju prava Drugom da bude cio, u strahu da ta cjelina, daleko bilo, počne da utiče na naša etička osjetila. Kritika dehumanizacije – koja u savremenoj umjetnosti i književnosti često ima gorak ukus edukativnosti i ponekad djeluje uvrijedljivo na recipijenta – upravo pokušava da sklopi kockice, da Drugog prikaže u njegovom prirodnom okruženju (po mogućstvu, u kontekstu porodice), njegovu genezu (po mogućstvu, nesrećno djetinjstvo prepuno nedoumica sazrevanja), i ono što je najvažnije – detalje koje nas mogu vratiti na nas same. Nedavno prikazan BBC-jev film o ratu u BiH “Ratnici” upravo tome teži – žrtve su prethodno očovječene, njihovo stradanje je i naše… Međutim, pritisak dugmeta na daljinskom upravljaču oslobađa nas suvišne patnje!

Krizna vremena razgrću naslage društvene mimikrije koja prikriva prostotu dehumanizacije. Postepeno privikavanje na muke ljudi oko nas jeste oblik samozaštite. Oni se, nekada u najdubljoj intimi, proglašavaju čudovištima, osobama sa manom koje su predodređene za vlastite probleme. To je, naravno, kompleksan proces, ali ponekad ima veoma jednostavne manifestacije: oni koji su u sveopštem rasulu uspjeli bukvalno se skrivaju od onih donedavno bliskih osoba koji nisu. Nije tu u pitanju samo mehanizam zaštite od eventualnog traženja pomoći, niti strah od onih koje nešto više znaju o nama u ranijem periodu, odnosno što se pojavljuju kao potencijalni denuncijatori – već, možda i prije svega, bjekstvo od cijeline Drugog, koju lako možemo rekonstruisati i koja nam može, ne daj bože, prouzrokovati emotivne probleme. Sa onim drugim Drugim mnogo lakše izlazimo na kraj. “Čudovišta su svuda oko nas” – neće artikulisati, ali tako će se ponašati većina naših kontraverznih biznismena. “Samo mrtvo čudovište je dobro čudovište”, nastavak je iste rečenice.

Medijska propaganda kao preludijum za rat upravo je proces raščovječenja budućeg neprijatelja. Bez obzira koliko može biti prosta(čka), ona bar u svom začetku mora da računa na kulturološku utemeljenost, odnosno mora da bude koordinirana sa djelovanjem tzv. intelektualne elite. Cilj ove propagande je da, posredno ili neposredno, ukaže da je rat jedino rješenje za prevazilaženja problema, jer je onaj Drugi iracionalan, sa njim se ne može ljudski sjesti i dogovoriti se. Potom, kada rat već počne, propaganda neprijatelja raščovječuje da bi borci za našu stvar unaprijed izbjegli sve moralne dileme. Oni ni trenutka ne smiju da sumnjaju u to da je sasvim u redu ubiti Drugog, rušiti njegove gradove… Međutim, tu nije kraj. Borac za našu stvar mora neprestano imati na umu da sve to čini upravo zbog čovječnosti, da je on zapravo zaštitnik civilizacije. Pijan od etil-alkohola, kraj topa se klati i vjeruje da spasava Čovječanstvo. Siguran sam da mnogi nosioci majica na kojima se šepure optuženi za stravične zločine ne misle da oni te zločine nisu činili, već da su ih činili da bi zaštitili Čovjeka od Čudovišta.

Posle svega, dehumanizatori se žale da su postali predmet dehumanizacije. Samo kratak susret sa zapadnim medijima tokom devedesetih pokazuje da su zaista u pravu. Neki bi to nazvali božjom pravdom, a neki bi u tome vidjeli intergalaktičku zavjeru. Međutim, masovni mediji još uvijek se nalaze u dobu romantizma, dobro računaju da je njihovom kupcu potrebna crno-bela slika. Dehumanizacija je u ovom slučaju dio vizuelnog spektakla, nikako uzrok mobilizacije stanovništa.

Stereotipni vicevi o Drugima, o glupim Bosancima, lijenim Crnogorcima i sl, koji su šikljali osamdesetih godina u eSeFeReJi, bez obzira šta je autor hteo da kaže, takođe su imali efekat dehumanizacije. Beogradski filozof Branimir Stojković kaže da su glavni likovi u vicevima oni koji će potom postati žrtve. Po njemu, prvo su to bili Mujo i Haso, a kada su počeli da se gomilaju vicevi o Slobi i Miri, bilo je jasno da se bliži njihov kraj. Čuvajte se, dakle, da ne uđete u vic, koji vas po definiciji karikira i, u krajnjem, pretvara u čudovište!

U tradiciji feminističkog pokreta najznačajnije mjesto zauzima upravo kritika dehumanizacije žene. U ambijentu dominacije muškaraca, koji drže centre ekonomske i političke moći, žena je svedena na meso ili višenamenski kućni aparat. Posebno je međutim, i veoma kompleksno, pitanje zašto one voljno učestvuju u svojoj dehumanizaciji, odnosno postaju robovima kozmetičke industrije koja ih vezuje za ogledalo i pretvara u kiborga, zašto slede uzore iz virtualne stvarnosti i zašto svoj položaj mahom nisu voljne osvijestiti. Feministkinje tvrde – malo simplificiram – da je uzrok ovome činjenica da se žena u direktnom sukobu sa muškarcem identificira kao žrtva koja ima potrebu za zaštitnikom. Zaštitnik, međutim, svoje usluge naplaćuje dehumanizacijom.

U knjizi “Posmatrajući tuđu patnju” američki esejista Suzan Sontag analizira ekransko raščovečenje. Sve što se nađe na televiziji ponaša se po uzorima već pomenutog vizuelnog spektakla, u kojem učesnike čine Drugi. Stvarnost i televizija se međusobno isključuju, a vijesti su prava razonoda. Gledalac sebe proglašava čovjekom, eventualno dozvoljava i svojoj porodici koja sa njim sedi ispred televizora da to bude, a cio preostali svijet jeste tek pozornica na kojoj se smenjuje razna čudovišta i razne naracije.

Ruski kulturolog Boris Paramanov u svom eseju “Prljavi čovjek ili čisto društvo” pokušava da dokuči uzroke trendovske dehumanizacije umetnosti. Po njemu, ona je posljedica okasnele svijesti da su mnoge uzvišene ideje u sprovođenju u život doživjele poraz, čak dovele do katastrofalnih posledica. Kao što savremeni mislioci prihvataju tvrdnju Markiza de Sada da čovjek jednostavno ne može da se vrati u rajski vrt, tako i savremena umjetnost desublimira i odbacuje ljepotu kao obmanu i idealističku laž. Pošto u društvu utopijsko savršenstvo nije moguće, savremena umjetnost postaje okrutna. Čovjek je shvatio da uludo troši nadu u bolje i pravednije društvo. Zašto? Pa zato što su oko njega čudovišta!

Na kraju, spomenimo možda i osnovni motiv dehumanizacije – potreba za kontrastom. Ako su svi oko mene čudovišta, onda sam ja pravi veliki čovjek. Mada sam naravno i čudovište!

Nedim Sejdinović

 

Published inEseji

Be First to Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *